Analizimiz bizi yavaş yavaş ilginç bir yerlere götürmeye başlıyor. Korkarım, analizimizin bundan sonraki bölümünde, bazı putları kırmaya, bir çok tepkiyi göğüslemek pahasına, 20. yüzyılın en büyük peri masalına meydan okumaya başlayacağız. Kravatımızı gevşetip kurduğumuz modeli incelemeye devam edelim:

20. yüzyılın en düşük nüfus artışı döneminde dünyaya gelen 1931-41 kuşağı, savaş ve ekonomik krizden çıkışla beraber, hızlı bir doğurganlıkla çocuk yapmaya başlayınca, 1947-57 dönemi, 20. yüzyılın üçüncü neslinin dünyaya geldiği bir dönem olmuş. Bu dönemde A.B.D. nüfusu, yeniden %2 artış ortalamasına yaklaşmış. En düşük artış, %1.67 ile 1953’de, en büyük artış ise %2.07 ile 1950 yılında gerçekleşmiş. Şüphesiz ki, nüfus artışının nedeni sadece doğurganlıktaki artış değil. Muhtemelen A.B.D’nin ekonomik ve sosyal cazibesi, çevreden göçleri bu ülkeye yönlendirmiş. Ancak nüfus artışının en önemli nedeni, baby boomer denen bir neslin dünyaya gelişi olmuş. Bu nesil, 1968 yılındaki gençlik olayları nedeniyle ’68 kuşağı diye de biliniyor. Biz, analizimizde bu kuşağı 1947-57 kuşağı olarak anacağız.

Bu kuşağın içinde yaşadığı ekonomik-finansal ortama baktığımızda şunu görüyoruz: 1941-68 boğa piyasasının ortalarında dünyaya gelen bu kuşak, öğrencilik döneminde mevcut sosyal-ekonomik ve siyasi statükoya isyanla adını dünyaya duyurmuş. 1970’lerin kriz dönemi, bu kuşağın, aktif çalışma hayatına başladığı dönem olmuş. Borsa endeksi zirve yapar, ekonomik büyüme dönemi biterken bu kuşak 11-21 yaşlarındaymış. Kriz son borsa dibinin görülmesiyle biterken, 1941-51 kuşağı 17-27 yaşına gelmiş. 1970’lerin sonundan itibaren dünya tarihinde yeni bir sayfa açıldığında, 1947-57 kuşağı, aktif çalışma dönemindeymiş. İnsanlık tarihinin en büyük kredi genişlemesi ile finans tarihinin en büyük balonu şişerken, 1941-51 kuşağı, orta yaş döneminin keyfini çıkartmış. 2000 yılında teknoloji balonu zirve yaparken bu kuşak 43-53 yaşındaymış.

Ancak teknoloji balonunun patlamasıyla tetiklenen borsa düşüşü, bu kuşak için beklenmedik bir durum oluşturmuş. 2000 yılında henüz 43-53 yaş döneminde olan bu kuşak da, aynı kendisinden önceki iki kuşak gibi aktif çalışma hayatının sonuna kadar güçlü bir boğa piyasası içinde ekonomik refahı talep etmiş. 2000 yılında teknoloji balonunun ardından gelen borsa düşüşlerinin 2003 yılında dip yapması ve ardından çok yoğun parasal müdahalelerle 2007 yılına kadar borsaların yeniden yönlerini yukarıya çevirmesine bir de bu gözle bakalım. Aktif çalışma hayatının sonuna henüz ulaşmamış olan bu neslin bir finansal cenette yaşamak istemesinin tek sonucu, ABD’de hisse senedi balonunun yeniden şişmesi de olmamış. Çünkü biliyoruz ki, bu tarihte hisse senetlerinin ulaştığı seviyeler, tarihi ortalamaların mislilerce üzerinde ve nereden bakılırsa bakılsın bu, tarihsel ölçekli bir balon. İster teknik kriterlerle bakın, isterseniz tarihsel temel analiz oranları ile; hisse senetleri aşırı pahalı ve 2000-2007 dönemindeki seviyeler hiç şüphesiz ki bir spekülatif balon. Ancak 2000 zirvesinde 43-53, 2007 zirvesinde 50-60 yaş döneminde olan bu kuşak, hiç bir şekilde ekonomik-finansal gerçekliği kabul etmeye razı değil. Zaten bedel ödeyecek yaşı da çoktan geçmiş durumda. O halde, acaba başka bir yol bulunabilir mi? İşte tam da bu çıkmazın içinde imdada yetişen iki önemli spekülatif alan beliriyor: Kaldıraçlı piyasalar ve “gelişmekte olan piyasalar”a terfi etmiş olan, geri kalmış ülke pazarları. Böylece ABD ve aynı rotayı izlemekte olan Avrupa’dan dünyanın her tarafına yayılmakta olan bir dalga tetikleniyor. Bu dalganın yaygın kabul gören adı, küreselleşme. Artık bütün dünya, 1947-57 kuşağı için bir spekülatif yatırım alanı. Aktif çalışma hayatının ilk döneminde biriktirilen paralar oluk oluk adı sanı duyulmamış, ülkelerin aşırı riskli yatırım enstrümanlarına akıtılıyor. Bu enstrümanlara para yatıranların, ilgili ülkeyi harita üzerinde tespit etmesi bile imkansız. Ancak, 1947-57 kuşağı, doymak bilmez bir hırsla, mislilerce büyütülmüş miktarlarla aşırı riskli piyasalara hücum ediyor. Bir yerden sonra, artık bütün finansal kurumlar, bu spekülasyona yakıt sağlayacak mekanizmaları harekete geçiriyor ve ölçüsüzce bir borçlanma döngüsü içinde balon dünyanın her yerinde şiştikçe şişiyor.

2008 şoku, balonun artık şişemeyeceği bir zirveden gelen kriz dalgaları ile tetiklendiğinde, 2000-2003 benzeri ikinci bir şok yaşanıyor. Bu kez, önemsiz teknoloji şirketleri değil, köklü bankalar, sigorta ve mortgage firmaları sarsılıyor. Ancak bu bile 1947-57 neslinin rahat emeklilik hayallerinden vazgeçmesi için yeterli değil. Bu nesil, gerçeği kabuıllenmemekte ısrarlı...

2009 yılının başında, tam da korku, paniğe dönüşmek üzereyken, yeni bir finansal müdahaleyle, ancak bu kez devlet bütçelerini riske atma pahasına yeni bir kredi pompası imdada yetişiyor. Borçlar, mislilerce katlanıyor ve 1947-57 nesli yeniden umuda sarılıyor. Yeni bir spekülatif dalgada ABD borsaları cılız da olsa yeniden canlanıyor, kaldıraçlı piyasalara yeniden oluk oluk para akıtılıyor, “gelişmekte olan pazarlar”daki riskli enstrümanlar yeniden paraya boğuluyor.

1947-57 nesli, bizim modelimize göre, aktif çalışma hayatının sonuna 2015 yılında ulaşacak. Önceki iki nesil gibi, rahat bir emeklilik hayalini gerçekleştirmek için gösteri devam etmek zorunda (The show must go on). Ancak bir sorun var: Ralph Nelson Elliott’un 1941 yılında yayınladığı makalesinde tespit ettiği üçüncü büyük döngünün sonlarına gelindi. Bu döngü, 20. yüzyılın iki neslinin omuzlarında yükseldi; fakat bu kez üçüncü neslin döngüyü, kendi aktif çalışma süresinin sonunda tamama erdirme şansı çok az. Yıllarca biriktirilen hisse senetlerinin temettü gelirleri ile yaşama, ya da en kötü ihtimalle, önceki iki nesil gibi, hisse senetlerini en güzel fiyatlardan satma hayalleri gitgide sönüyor. Çünkü 2000 yılındaki zirveye göre hisse senetleri hem nominal, hem de reel olarak zararda. Hisse senetlerinin mevcut seviyeleri, nominal olarak 12, reel olarak 20 yıl önceki düzeyinde. Başka bir deyişle, 1947-57 neslinin al-tut stratejileri, emekliliklerinin yaklaştığı bugünlerde onlara tatminkar getiriler sağlamadı. Hayalleri gerçekleştirmek üzere para yatırılan kaldıraçlı piyasalar ve gelişmekte olan pazarların riskli enstrümanları ise patlamaya hazır saatli bomba gibi.

Önceki iki kuşağın, aktif çalışma hayatları boyunca sürüklediği finansal trendler, tam da 2x34 yıllık döngülerde, emekliliğe adım atılırken sona ermişti. Bu kez durum farklı. 2008 dalgasının yarattığı korku, anormal ölçekte borçlanma ve hazineyi riske etme pahasına yatıştırıldı. Buna karşılık, tekne su alıyor ve bu teknenin ne kadar daha yüzdürülebileceği meçhul. Bir sonraki dalgada artık korku değil, panik olacaktır. Yıllarca biriktirilen, fakat tatminkar bir getiri sağlamamış olan hisse senetleri, aşırı risk alınarak yaratılan kaldıraçlı borçlar, ismi cismi bilinmeyen diyarların pazarlarına akıtılan kaynaklarla 1947-57 kuşağının finansal düşleri, ancak buraya kadar yaşatılabildi. Rüyadan uyanıldığında güdü, artık sonuna gelinen hayatı rahat içinde sürdürmek değil, elde avuçta kalanı batırmadan kurtarmak olacağından, insanlık tarihinin en büyük balonunu şişiren bu nesil, en büyük finansal çöküşü de tetikleyecektir.

1974-84 kuşağı

Aslında, önceki üçü ile karşılaştırıldığında, böyle bir kuşak yok. A.B.D’de 1964 yılından sonra yıllık nüfus artışı, 20. yüzyıl ortalaması olan %1.3’ün altına geriledi ve hiç bir yıl bu oranın üzerine çıkamadı. 1965 yılından beri yıllık nüfus artışı %1 civarında seyrediyor. O halde, neden 1974-84 kuşağı diye bir kuşaktan söz ediyoruz? Başta kurduğumuz modele göre, 20. yüzyılın üç ayırdedici kuşağı olduğunu tespit etmiştik. Bu kuşaklardan ikisi nüfus patlaması, biri de nüfus daralması döneminde dünyaya gelmişti. Sadece matematiksel olarak değil, sosyal normlar ve duygusal trendler bakımından da bu üç kuşak diğerlerine göre farklıydı. Kendilerine özgü müzik ve edebiyat zevkleri, ahlak anlayışları, çalışma disiplinleri ve dünya tasarımları vardı. 1964-74 kuşağı, bir geçiş nesli oldu Arada derede kalmış, etrafında çılgınca değişen dünyayı anlamaya ve geçmişle gelecek arasında hızla kopan köprüleri birleştirmeye çalışan bir kayıp nesil...

1974 sonrası kuşakların hepsi birbirinin aynı matematik modele göre dünyaya geldi. Her şeye rağmen, Amerika’da dünyaya gelen kuşaklar gene de şanslıydı; Sayısal olarak bir istikrar tutturdular. Bu da en azından hızla yaşlanan ve çalışamaz hale gelen kuşakları kısmen de olsa taşıma imkanı verdi. Oysa Avrupa’da nüfus azalmaya, sosyal devlet politikaları ile güçlü bir boğa piyasasının keyfini emekliliğinde sürdürme arzusundaki nesli taşımayı zorlaştırmaya başladı. Avrupa, bu sorunun üstesinden gelebilmek için kapılarını göçmenlere açmak zorunda kaldı. Bu zorunluluk da, bugünün sosyal ve siyasal huzursuzluklarını, kültür çatışmalarını harekete geçirdi. Daha da kötüsü, artık küresel sahnede sömürgeci kimliğini kaybeden Avrupa, bugün karşı karşıya olduğu ekonomik sorunları aşma konusunda çok daha dezavantajlı.

“Neden 1974-84 kuşağı” sorumuza geri dönersek, cevabını aşağıdaki grafik veriyor: